શ્રી ગુંસાઈજી ભગવદ રસને સંપૂર્ણપણે માણવા માટે તેઓએ વિયોગ રસ નો અનુભવ કરવાનો નીર્ધાર કર્યો. સંયોગ રસ નું પાન તો શ્રી ગોવર્ધનધરણ તેઓને દરરોજ જ કરાવતા પરંતુ જ્યાં સુધી સંયોગ રસમાં વિયોગ રસ ન ભળે ત્યાં સુધી તે અધુરો જ છે . સંયોગ રસ ત્યારે જ પુરેપુરો સમજાય અને અનુભવાય જયારે એની ભૂમિં વિયોગ રસ થી ભીંજાયેલી હોય. રસશાસ્ત્ર ના આ નિયમને શ્રી ગુંસાઈજી બરાબર જાણતા હતા.

વિયોગ રસ ની અનુભૂતિ માટે તેમને કૃષ્ણદાસ અધિકારી ની પાત્રતા સમજી પસંદગી કરી. કૃષ્ણદાસ અધિકારીને તો શ્રી ગુંસાઈજી એ ભગવદ પ્રેરણાથી નિમિત્ત માત્ર જ બનાવ્યા હતા. કૃષ્ણદાસ અધિકારી આ રહસ્ય લીલાના જાણકાર અને સમજદાર હતા. તેઓ શ્રી વલ્લભ ના ખુબ જ કૃપાપાત્ર સેવક અને શ્રીનાથજી ના સખા શ્રી હરિ ની નિત્ય લીલાનો સ્મરણ કરીને શ્રી ગુસાંઇજીની આ લીલામાં સહભાગી થયા અને લીલાનો આરંભ થયો.

કૃષ્ણદાસ અધિકારીએ શ્રી ગુંસાઈજી ને શ્રીનાથજીની સેવામાં થી અમુક કારણોસર વિમુખ કર્યા. શ્રી ગુંસાઈજી શ્રીનાથજી મંદિરના અધિકારીની આમાન્યા જાળવવા સેવામાંથી દૂર થયા અને પ્રભુને દંડવત કરી પરાસોલી ગામમાં ચંદ્ર સરોવરના કાંઠે જઈને બિરાજ્યા  અને વિપ્ર યોગનો અનુભવ કરી પ્રભુથી વિમુખ થવાના તાપથી તપવા લાગ્યા.

રામદાસ મુખાઈજી ઠાકોરજીની રાજભોગ આરતી થી પહોંચીને શ્રી ગુંસાઈજી પાસે આવતા અને શ્રીનાથજીનું ચરણોદક દેતા. શ્રી ગુંસાઈજી શ્રીનાથજી માટે ફૂલની માળા તૈયાર કરી રાખતા.અને એની અંદર પોતાની હૃદય વેદનાનો શ્લોક વિજ્ઞપ્તિ રૂપે લખીને રામદાસજી સાથે મોકલાવતા. રામદાસજી એ માળા શ્રીનાથજીને ધારણ કરાવતા. શ્રીનાથજી માળામાં છુપાયેલા શ્લોકો વાંચતા અને એ પત્રો મુખિયાજીને પાછા આપી દેતા. વળતો પ્રત્યુત્તર તેઓ બીડાના પાન પાર લખીને મોકલાવતા.

બીજે દિવસે રામદાસજી એ બીડા લઈને શ્રી ગુંસાઈજી પાસે આવતા અને ચરણોદકની સાથે એ બીડા પણ આપતા. શ્રી ગુંસાઈજી પાન પાર લખેલો એ પત્ર વાંચતા અને પછી એ પાન ને ઘૂંટી, ચરણોદકમાં ભેળવી એનું પાન કરી જતા. શ્રી ગુંસાઈજીએ લખેલ બધીજ વિજ્ઞપ્તિઑ હજુ પણ સચવાયેલ છે અને ભક્તજનોના હિતાર્થે પ્રગટ પણ થઇ છે. પરંતુ શ્રીનાથજીએ આપેલ પ્રતુતરો શ્રી ગુંસાઈજી ના સમગ્ર દેહના પ્રત્યેક અંગેઅંગમાં વ્યાપી ગયા હતા.

આ વિપ્ર યોગ વી. સં. ૧૬૨૫ ના પોષ સુદ છઠ થી અષાઢ સુદ પાંચમ સુધીના છ મહિના ચાલ્યો. પછી હવે સેવ્ય અને સેવક બંનેની ધીરજ ખૂટી પડી. અંતે મથુરાના ફોજદાર બીરબલની દરમ્યાનગીરીથી આ વિપ્ર યોગનો અંત આવ્યો. બીરબલે  કૃષ્ણદાસ અધિકારીને રાતોરાત પકડી બંદીખાને નાખ્યા અને શ્રી ગુસાંઇજીને ફરીથી મંદિર માં પધારવાની વિનંતી કરી.

પરમ કૃપાળુ શ્રી ગુંસાઈજીએ કૃષ્ણદાસ અધિકારીની સંમતિ વિના મંદિર માં પ્રવેશવાની અને ભોજન લેવાની ના પાડી. શ્રી ગુસાંઇજીની આવી ઉદારતા જોઈને બીરબલે કૃષ્ણદાસ અધિકારીને બંદીખાને થી મુક્ત કરી દીધા. અને આવું કાર્ય કરવા બાદલ ઠપકો દીધો. કૃષ્ણદાસ પરાસોલી આવી શ્રી ગુસાંઈજીને દંડવત કરીને માફી માંગી.શ્રી ગુસાંઇજીને ફરીથી મંદિરમાં પધારી શ્રીનાથજીની સેવા સંભાળી લેવા માટેની પ્રાર્થના કરી.

જયારે વિપ્ર યોગ નો અંત આવ્યો ત્યારે અષાઢ સુદ છઠ હતી અને શ્રી ગુંસાઈજીએ આ તિથિને કસુંબા છઠ નામ આપ્યું. છ માસ ના વિરહ પછી શ્રી ગુંસાઈજી પોતાના સેવ્ય શ્રી ગોવર્ધનધરણ ને મળ્યા હતા. વિરહ પછીના મિલનને કસુંબલ રંગ જ શોભા આપે. આ વિચારીને શ્રી ગુંસાઈજી સર્વત્ર કસુંબલ રંગ સજાવવા માટે આજ્ઞા કરે છે.

એ દિવસે ઠાકોરજી ના નિજ મંદિરને સર્વત્ર કસુંબલ રંગ થી સજાવવામાં આવે છે. ઠાકોરજી ને શ્રીંગારમાં કસુંબલ  પીંછોડા ધરાવવામાં આવે છે
આમ વિક્રમ સંવત ૧૬૨૫ થી અષાઢ સુદ છઠ ને કસુંબા છઠ ના નામ થી ઓળખાય છે.

---

Shrī gunsāījī bhagavad rasane sanpūrṇapaṇe māṇavā māṭe teoe viyog ras no anubhav karavāno nīrdhār karyo. Sanyog ras nun pān to shrī govardhanadharaṇ teone dararoj j karāvatā parantu jyān sudhī sanyog rasamān viyog ras n bhaḷe tyān sudhī te adhuro j chhe . Sanyog ras tyāre j purepuro samajāya ane anubhavāya jayāre enī bhūmin viyog ras thī bhīnjāyelī hoya. Rasashāstra nā ā niyamane shrī gunsāījī barābar jāṇatā hatā.

Viyog ras nī anubhūti māṭe temane kṛuṣhṇadās adhikārī nī pātratā samajī pasandagī karī. Kṛuṣhṇadās adhikārīne to shrī gunsāījī e bhagavad preraṇāthī nimitta mātra j banāvyā hatā. Kṛuṣhṇadās adhikārī ā rahasya līlānā jāṇakār ane samajadār hatā. Teo shrī vallabh nā khub j kṛupāpātra sevak ane shrīnāthajī nā sakhā shrī hari nī nitya līlāno smaraṇ karīne shrī gusānijīnī ā līlāmān sahabhāgī thayā ane līlāno āranbha thayo.

Kṛuṣhṇadās adhikārīe shrī gunsāījī ne shrīnāthajīnī sevāmān thī amuk kāraṇosar vimukh karyā. Shrī gunsāījī shrīnāthajī mandiranā adhikārīnī āmānyā jāḷavavā sevāmānthī dūr thayā ane prabhune danḍavat karī parāsolī gāmamān chandra sarovaranā kānṭhe jaīne birājyā ane vipra yogano anubhav karī prabhuthī vimukh thavānā tāpathī tapavā lāgyā.

Rāmadās mukhāījī ṭhākorajīnī rājabhog āratī thī pahonchīne shrī gunsāījī pāse āvatā ane shrīnāthajīnun charaṇodak detā. Shrī gunsāījī shrīnāthajī māṭe fūlanī māḷā taiyār karī rākhatā.ane enī andar potānī hṛudaya vedanāno shlok vignapti rūpe lakhīne rāmadāsajī sāthe mokalāvatā. Rāmadāsajī e māḷā shrīnāthajīne dhāraṇ karāvatā. Shrīnāthajī māḷāmān chhupāyelā shloko vānchatā ane e patro mukhiyājīne pāchhā āpī detā. Vaḷato pratyuttar teo bīḍānā pān pār lakhīne mokalāvatā.

Bīje divase rāmadāsajī e bīḍā laīne shrī gunsāījī pāse āvatā ane charaṇodakanī sāthe e bīḍā paṇ āpatā. Shrī gunsāījī pān pār lakhelo e patra vānchatā ane pachhī e pān ne ghūnṭī, charaṇodakamān bheḷavī enun pān karī jatā. Shrī gunsāījīe lakhel badhīj vignaptiŏ haju paṇ sachavāyel chhe ane bhaktajanonā hitārthe pragaṭ paṇ thai chhe. Parantu shrīnāthajīe āpel pratutaro shrī gunsāījī nā samagra dehanā pratyek angeangamān vyāpī gayā hatā.

Ā vipra yog vī. San. 1625 nā poṣh sud chhaṭh thī aṣhāḍh sud pāncham sudhīnā chha mahinā chālyo. Pachhī have sevya ane sevak bannenī dhīraj khūṭī paḍī. Ante mathurānā fojadār bīrabalanī daramyānagīrīthī ā vipra yogano anta āvyo. Bīrabale kṛuṣhṇadās adhikārīne rātorāt pakaḍī bandīkhāne nākhyā ane shrī gusānijīne farīthī mandir mān padhāravānī vinantī karī.

Param kṛupāḷu shrī gunsāījīe kṛuṣhṇadās adhikārīnī sanmati vinā mandir mān praveshavānī ane bhojan levānī nā pāḍī. Shrī gusānijīnī āvī udāratā joīne bīrabale kṛuṣhṇadās adhikārīne bandīkhāne thī mukta karī dīdhā. Ane āvun kārya karavā bādal ṭhapako dīdho. Kṛuṣhṇadās parāsolī āvī shrī gusānījīne danḍavat karīne māfī māngī.shrī gusānijīne farīthī mandiramān padhārī shrīnāthajīnī sevā sanbhāḷī levā māṭenī prārthanā karī.

Jayāre vipra yog no anta āvyo tyāre aṣhāḍh sud chhaṭh hatī ane shrī gunsāījīe ā tithine kasunbā chhaṭh nām āpyun. Chha mās nā virah pachhī shrī gunsāījī potānā sevya shrī govardhanadharaṇ ne maḷyā hatā. Virah pachhīnā milanane kasunbal ranga j shobhā āpe. Ā vichārīne shrī gunsāījī sarvatra kasunbal ranga sajāvavā māṭe ājnyā kare chhe.

E divase ṭhākorajī nā nij mandirane sarvatra kasunbal ranga thī sajāvavāmān āve chhe. Ṭhākorajī ne shrīngāramān kasunbal pīnchhoḍā dharāvavāmān āve chhe
Ām vikram sanvat 1625 thī aṣhāḍh sud chhaṭh ne kasunbā chhaṭh nā nām thī oḷakhāya chhe.

---

In order to fully enjoy Bhagavad Rasa Shri Gunsaiji also decided to do Viyog Rasa. Shri Govardhandharan used to give him Sanyog Rasa (to be with) every day but it is incomplete till Viyog Rasa is filled in Sanyog Rasa. We only can appreciate and understand the true values of sanyog rasa when its land is soaked with Viyog Rasa (seperation).

For the realization of Viyog Rasa, he had one qualified for a job person in mind. Krishnadas Adhikari and he made his choice. Krishnadas Adhikari was only the reason he picked for his Lila. Krishnadas Adhikari was a great devotee of Shri Vallabh and he knew about this Lila of Shri Gusaiji. He also knew that people will curse him for doing this but even then he decided to accompany Shri Gusaiji in his Lila.

Krishnadas Adhikari deprived Shri Gunsaiji from Srinathji’s service for some reason. Shri Gunsaiji withdrew himself out from the service of Lord obeying the decision of Krishnadas Adhikari. He then went to the shores of Chandra Sarovar in Parasoli village and experienced Vipra Yoga and began to feel the heat of separation from the Lord.

Ramdas Mukhaiji used to visit Shri Gusaiji everyday after Thakorji’s Rajbhog Aarti and used to give Srinathji’s footsteps. Shri Gunsaiji used to prepare flower garlands for Srinathji and write the verse of his heartache inside it in the form of Shlokas and send it with Ramdasji. Ramdasji used to offer that flower garlands to Shrinathji. Srinathji would read the verses hidden in the garlands and return it to the Mukhiyaji. They would also send a reply in writing across the bid.

The next day Ramdasji would come to Shri Gunsaiji with the beeda and give the beeda along with Charanodak. Shri Gunsaiji would read the letter written by Shrinathji and eat that beeda afterwords. All the verses written by Shri Gunsaiji are still preserved and have been published for the benefit of the devotees. But the responses given by Srinathji was mixed in the devine body of Shri Gusaiji.

The Vipra Yoga lasted for six months started from Posha Sud sixth on 1625 and ended on Ashadha Sud fifth. Then both the God and his great devotee Shri Gusaiji lost their patience. Finally, this Vipra Yoga came to an end with the intervention of Birbal, the magistrate of Mathura. Birbal captured the Krishnadas Adhikari overnight, imprisoned him and requested Shri Gusainji to return to the temple.

The most gracious Shri Gunsaiji refused to enter the temple and take food without the consent of Krishnadas Adhikari. Seeing such generosity of Shri Gusainji, Birbal freed Krishnadas Adhikari from captivity. And reprimanded him for doing so. Krishnadas came to Parasoli and bowed to Shri Gusainji and apologized. He requested Shri Gusainji to return to the temple again and prayed to take charge of Srinathji’s service.

When Vipra Yoga came to an end, it was Ashadh Sud Chhath and Shri Gunsaiji named this date Kasumba Chhath. After six months of bereavement, Shri Gunsaiji met Shri Govardhan Dharan again. Red color (Kasumbal color)i ndicates the reunion after great bereavement. With this in mind, Shri Gunsaiji commands to decorate whole temple with Kasumbal color.

On that day, Thakorji’s own temple is decorated with Kasumbal color everywhere. Thakorji has Kasumbal feathers in Sringar
Thus from Vikram Samvat 1625 Ashadh Sud Chhath is known as Kasumba Chhath.